१५ साउन, काठमाडौं । रुसमा बुधबार ८.८ म्याग्निच्युडको भूकम्प गयो । त्यति शक्तिशाली भूकम्प जाँदा पनि मानवीय र भौतिक क्षति खासै भएन ।

कामचाट्का प्रान्तमा बुधबार स्थानीय समय अनुसार बिहान ११:२५ बजे गएको यो भूकम्पलाई अहिलेसम्मकै सबैभन्दा शक्तिशाली भनिएको छ । प्रशान्त महासागरको तटीय क्षेत्रका जनतामाझ सुनामीले क्षति पुर्‍याउन सक्ने चिन्ता बढ्यो । लाखौं मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सारियो ।

तर सुनामी तुलनात्मक रूपमा धेरै कम विनाशकारी देखिएको छ, यद्यपि यसले केही क्षति भने पुर्‍याएको छ ।

त्यसो भए, यो भूकम्प र सूनामी किन आयो ?, र यो किन अनुमान गरिएजस्तो विनाशकारी भएन ? यो प्रश्नको उत्तर खोज्नुभन्दा पहिले भूकम्प गएको भूगोल कस्तो हो र यति ठूलो धक्का कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने बुझौं ।

मेगा भूकम्प कसरी उत्पन्न हुन्छ ?

बुधबार भूकम्प गएको रुसको कामचाट्का प्रायद्वीप दुर्गम छ । यो ठाउँ ‘प्रशान्त महासागरको रिङ अफ फायर’मा पर्छ । जहाँ धेरै भूकम्प र ज्वालामुखी विस्फोटहरू हुन्छ, त्यो ठाउँलाई ‘रिङ अफ फायर’ भनिन्छ ।

‘प्रशान्त रिङ अफ फायर’ भन्ने यो चाप प्रशान्त महासागर वरिपरिका टेक्टोनिक प्लेटहरूबाट बनेको छ । ब्रिटिश जियोलोजिकल सर्भेका अनुसार, विश्वका ८० प्रतिशत भूकम्पहरू यही क्षेत्रमा हुन्छन् । टेक्टोनिक प्लेटहरू सर्दा र ठोक्किँदा त्यसबाट निस्किने ऊर्जाका कारण जमिन हल्लिन्छ । जसलाई हामी भूकम्प वा भुइँचालो आएको भन्छौं ।

वैज्ञानिकहरु कामचाट्का प्रायद्वीपको किनार नजिकै प्रशान्त महासागर मुनि रहेको प्लेट उत्तरपश्चिम दिशातर्फ वार्षिक करिब ८ सेन्टिमिटर (३ इन्च) को गतिमा सरिरहेको छ । अर्थात् हाम्रो नङ बढ्ने दरको दोब्बर गतिमा । तर यसलाई टेक्टोनिक हिसाबले धेरै छिटो मानिन्छ ।

यहीँ यो प्लेट अर्काे सानो प्लेट ओखोत्स्क माइक्रोप्लेटसँग ठोक्किन्ने वैज्ञानिकहरु बताउँछन् ।

प्रशान्त प्लेट महासागरीय प्लेट हो, जसमा धेरै घना चट्टान हुन्छ, जसले गर्दा त्यो कम घनत्व भएको माइक्रोप्लेट मुनि जान खोज्छ । यो प्लेट पृथ्वीको केन्द्रतर्फ धसिँदै जाँदा तातिन्छ, पग्लिन थाल्छ र अन्तत: बिलाउँछ ।

तर यो प्रक्रिया सधैं सहज हुँदैन । प्राय: यी प्लेटहरू एक–अर्कासँग सर्दा अड्किन्छन् र माथिल्लो प्लेट तानिँदै तलतिर जान थाल्छ । यो घर्षण हजारौं वर्षसम्म संचित हुन सक्छ, तर केही मिनेटमै अचानक मुक्त हुन्छ । यसलाई ‘मेगाथ्रस्ट’ भूकम्प भनिन्छ।

‘हामी जब भूकम्पको कुरा गर्छौं, सामान्यत: एउटा सानो केन्द्रबिन्दुको कल्पना गर्छौं । तर यति ठूला भूकम्प जाँदा सयौं किलोमिटर लामो क्षेत्रमा चिरिएको हुन्छ,’ युनीभर्सिटी कलेज लन्डनका वातावरणीय भूकम्पशास्त्रका लेक्चरर डा. स्टिफन हिक्स भन्छन्, ‘त्यो विशाल चिरा र चिप्लिने क्षेत्रले उच्च म्याग्निच्युड उत्पन्न गर्छ ।’

यही मेगाथ्रस्टका कारण चिली, अलास्का र सुमात्रा टापुमा इतिहासकै सबैभन्दा शक्तिशाली भूकम्प गएको रेकर्ड छ । र, रुसको कामचाट्का प्रायद्वीप पनि यस्तै शक्तिशाली भूकम्पहरूका लागि संवेदनशील मानिन्छ ।

बुधबारको भूकम्पको केन्द्रविन्दुभन्दा करिब ३० किमी (१९ माइल) टाढा सन् १९५२ मा ९ म्याग्निच्युडको अर्को शक्तिशाली भूकम्प गएको थियो ।

बुधबार कामचाट्कामा गएको भूकम्पको गहिराइ करिब २० कि.मि. मुनि थियो । जसले गर्दा सतहमा तीव्र कम्पन भयो र असर व्यापक भयो । यसले जापान, हवाई, अलास्का, अमेरिकी पश्चिमी तट, चिली लगायत प्रशान्त महासागरीय क्षेत्रमा सुनामीको चेतावनी जारी गरियो । यद्यपि धेरै क्षेत्रहरूमा समुद्री लहरको उचाइ अनुमान गरिएभन्दा निकै कम भयो र क्षति पनि उल्लेख्य भएन ।

सुनामी किन त्यति विनाशकारी भएन ?

गहिरो महासागरमा सूनामीको गति प्रतिघण्टा ५०० माइल (८०० किमी) भन्दा बढी हुन सक्छ । यो गति भनेको सामान्य यात्री जहाजको जत्तिकै छिटो हो ।

यस्तो अवस्थामा समुद्री छालहरूबीचको दुरी धेरै लामो हुन्छ र छालहरू खासै अग्ला हुँदैनन् । विज्ञहरुका अनुसार यस्ता छाल प्राय: एक मिटरभन्दा अग्ला हुँदैनन् ।

तर सुनामी जमिन नजिकको छेउको कम गहिराइ भएको पानीमा प्रवेश गर्दा, यसको गति घटेर २०–३० माइल प्रति घण्टा जति हुन्छ ।

छालहरूबीचको दुरी जति कम हुन्छ त्यति अग्ला बन्छन्, जसले गर्दा तटीय क्षेत्रमा पर्खालजस्तै अग्लो छाल आउन सक्छ । तर सबै शक्तिशाली भूकम्पले धेरै अग्लो छाल आउने र धेरै टाढासम्म असर गर्ने भन्ने हुँदैन ।